Allemansvriend met discipline

Na zesentwintig sollicitaties en twaalf gesprekken is bekend wie Aleid Wolfsen opvolgt als nieuwe leider van Utrecht. Een profiel van Jan van Zanen: landelijk wat minder in de spotlight, maar in Amstelveen en Utrecht zeker geen onbekende.

De nieuwe burgervader van Utrecht is op 4 september 1961 geboren in Purmerend, maar groeit op in Edam-Volendam. Tot 1979 gaat hij naar het gymnasium in Hoorn en daarna kiest hij voor een rechtenstudie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. In 1985 rondt hij de studie af. De interesse voor de politiek zit er al vroeg in: in 1981 is hij vicevoorzitter van de JOVD, de jongerenafdeling van de VVD.

Die politieke belangstelling zet zich door. In 1990 is Jan van Zanen kandidaat voor de Utrechtse gemeenteraad voor de VVD. Op dat moment doet ook Robert Giesberts voor GroenLinks mee aan de verkiezingscampagne. Hij herinnert zich Van Zanen nog wel. “Een echte karakteristieke VVD’er in zijn kledingkeuze en in de manier waarop hij zich uitte. Hij was een gewoon een soort Wiegeliaans VVD-lid, in allerlei opzichten.” (Hans Wiegel was de leider van de VVD in de jaren 70, red.)

“Geen geld, geen Zwitsers”
In april 1998 wordt Van Zanen wethouder van Utrecht. Onder zijn hoede heeft hij onder andere financiën, openbare ruimte en economische zaken. Vincent Oldenborg van Leefbaar Utrecht leert Van Zanen kennen bij de coalitieonderhandelingen in december 2000. “Hij viel mij op als een hartelijke man, maar tegelijkertijd ook als een keiharde onderhandelaar. Zo hoort het ook, vooral als je een coalitieprogramma maakt met elkaar, dan heb je allemaal je eigen belangen. Hij is een zeer nadrukkelijk aanwezig met heldere standpunten en laat zich niet gemakkelijk wegzetten.”

Oldenborg noemt de toekomstig burgemeester van Utrecht een gedreven en enthousiaste politicus, iemand die erg zijn best heeft gedaan om de Utrechtse financiën op peil te houden. “Zodra de raad weer eens wat wilde, gebruikte Jan zijn bekende uitspraak: ‘Geen geld, geen Zwitsers.’ ” Het betekent: geen geld, geen koopwaar. Zwitserse soldaten traden bij elke Europese vorst in dienst, zolang zij maar betaald kregen. Gebeurde dat niet, dan nam de soldaat aan dat hij ontslagen was.

Volgens Oldenborg kan Van Zanen met iedereen makkelijk communiceren. “Het maakt niet uit met wie hij spreekt, hij kan met iedereen omgaan en is makkelijk benaderbaar. De stadswerkers liepen weg met hem. En dan bedoel ik niet alleen de directeur, maar ook de man die de straat stond te vegen.”

Crisis
Als wethouder is Van Zanen ook verantwoordelijk voor de Reinigings- en Havendienst (RHD), een dienst die in 2002 in opspraak raakt. Volgens een onderzoeksrapport van Ernst & Young is het personeel van deze dienst slecht behandeld. De directie/het management heeft een sfeer van angst en wantrouwen gecreëerd. Daarnaast hebben medewerkers zich schuldig gemaakt aan fraude. Dit alles zonder dat Van Zanen het doorheeft. Robert Giesberts van GroenLinks Utrecht had destijds twijfels over de rol van de wethouder in de RHD-crisis. “Hij heeft te lang geaarzeld om daar in te grijpen.” Giesberts vindt dat een hoog ziekteverzuim en het grote verloop onder leidinggevenden een ervaren bestuurder als Van Zanen moeten alarmeren. Van Zanen heeft dan al vier jaar te maken met de RHD. Volgens Giesberts had Van Zanen eerder moeten signaleren dat er dingen niet klopten. “Dat het iets is wat je als bestuurder niet meteen op de eerste dag merkt. Maar als je een tijdlang met zo’n dienst samenwerkt, dan krijg je daar echt wel wat van mee,” zegt Giesberts.

In de nachtelijke gemeenteraadsvergadering van 24 juni 2004 verandert de politieke discussie in een bestuurscrisis. Aanvankelijk geeft Van Zanen niet toe dat hij als wethouder verantwoordelijk is voor het reilen en zeilen van een dienst. “Formeel klopt dat ook,” zegt Giesberts, “maar goed, je hebt er wel mee te maken, dus uiteindelijk kan je wel wat verantwoordelijkheid worden aangerekend.” Volgens Giesberts heeft dit de wethouder geraakt in zijn integriteit. “Hij heeft toen gezegd dat hij wel heel zuiver heeft gehandeld.” Volgens Vincent Oldenborg van Leefbaar Utrecht draait op dat moment de discussie vooral over de vraag of Van Zanen het had kunnen en moeten weten. Leefbaar Utrecht vindt van wel en dient daarom een motie van afkeuring in tegen Van Zanen. Na een debat van zeven uur krijgt de motie evenveel voor- als tegenstemmers.

De oplossing komt van de voormalige burgemeester Annie Brouwer die niet wil dat de coalitie sneuvelt. Op 29 juni 2004 gaat de burgemeester in gesprek met de hoofdrolspelers in het conflict: partijvoorzitter Broos Schnetz, fractievoorzitter Vincent Oldenborg van Leefbaar Utrecht, wethouder Van Zanen en fractievoorzitter Halbe Zijlstra. “Die nodigt de kemphanen bij haar thuis uit,” vertelt Oldenborg. “Ze heeft ons aan een tafel gezet met z’n allen, aan een hele grote keukentafel en we kwamen dan gewoon de deur niet uit voordat er een oplossing is.” En die is er gekomen. Van Zanen neemt de verantwoordelijkheid op zich voor de problemen bij de Reinigings- en Havendienst en geeft toe dat hij daarvan op de hoogte had moeten zijn. Vervolgens trekt Leefbaar Utrecht de motie in en dient een nieuwe motie in waarin zij het vertrouwen uitspreekt in wethouder Van Zanen. “Hij heeft nog een periode prima gefunctioneerd en is vervolgens burgemeester van Amstelveen geworden,” zegt Oldenborg.

Woelige tijden
Maar voordat hij burgemeester van Amstelveen wordt, schopt Van Zanen het in november 2003 tot partijvoorzitter van de VVD. Rustig was deze periode allerminst. Het meest opmerkelijk is de strijd om het leiderschap van de partij. Als Jozias van Aartsen op 8 maart 2006 bekendmaakt dat hij opstapt als fractievoorzitter, barst de strijd om het lijsttrekkerschap los. Naast Mark Rutte maakt Rita Verdonk op 5 april 2006 bekend zich ook kandidaat te stellen voor die positie met de bekende zin: “Ik ben niet links, niet rechts, maar recht door zee.” Vanaf dat moment begint het moddergooien tussen deze twee kandidaten. Rutte verlaat uiteindelijk als winnaar van de lijsttrekkersstrijd de arena. Op zo’n strijd is het bestuur van de partij dan niet voorbereid. Ook dreigt Verdonk met vertrek. De strijd verdeelt de VVD tot op het bot, stelt oud-minister Sybilla Dekker in het rapport Kiezen voor een nieuwe liberaal elan. Uit angst kiezers en leden te verliezen en om een scheuring in de partij te voorkomen, is niet ingegrepen door partijleider Mark Rutte, partijvoorzitter Van Zanen, vice-premier Gerrit Zalm en campagneleider Hans Hoogervorst. Volgens het rapport heeft vooral partijvoorzitter Van Zanen heeft de strijd tussen Rutte en Verdonk niet in goede banen weten te leiden.

Net onder de gordel
In 2005 krijgt Van Zanen er nog een baan bij: burgemeester van Amstelveen. Kees Noomen van de VVD Amstelveen vindt Van Zanen een echte burgemeester, iemand die boven de partijen staat en zo neutraal mogelijk is.” Hij is van VVD-huize, maar onze partij vond dat hij vaak aardiger was voor de oppositie van andere partijen. Hij trok niemand voor en zeker niet de VVD.”

Noomen omschrijft de VVD-burgemeester als een allemansvriend. “Iedereen loopt met hem weg. Soms is hij wat ongedurig, maar hij kent zijn dossiers goed.” Onder leiding van Jan van Zanen verlopen de vergadering heel strak, maar wel met humor. “Humor was het belangrijkste,” zegt Noomen, “altijd wel even een kwinkslag die net even onder gordel is, maar door zijn charme wist het altijd weer met de mantel der liefde te bedekken, waardoor het toch geaccepteerd werd. Dat strak leiden van vergaderingen herkent Ben Jonkers van de Amstelveense CDA ook. “Jan zorgt ervoor dat iedereen zijn zeggie kan doen, maar het moet niet verwateren in allerlei pietpraat. Hij leidt het heel strak en toch heb je niet het idee dat je de mond gesnoerd wordt.”

Terug naar de Domstad
Op 1 januari 2014 gaat Van Zanen aan de slag als de burgervader van Utrecht: de stad waar zijn twee kinderen zijn geboren en waar hij en zijn vrouw met veel plezier gewoond en gewerkt hebben. “Jan is voorzitter geweest van de landelijke VVD en dat is voor Utrecht ook heel goed: als je een burgemeester hebt die ook in Den Haag zijn weg weet te vinden,” zegt Ben Jonkers van CDA Amstelveen.

Volgens Kees Noomen, VVD Amstelveen, zal het wel even wennen zijn voor Van Zanen, omdat Utrecht een overwegend links bolwerk is, terwijl de VVD rechts is. “Maar hij heeft een enorm aanpassingsvermogen, hij kent Utrecht, dus hij weet hoe het daar is.” Wel denkt Noomen dat het moeilijker zal zijn dan in Amstelveen. “Hij zal daar best eens harde noten moeten kraken. Amstelveen is een beetje een slaapstad, de enige echte problemen die wij hebben zijn inbraken,” vertelt Noomen. Dat is in Utrecht ook zo. “Maar daar komt veel meer bij kijken, zoals prostitutie en daar moet je dan een standpunt over innemen.” Noomen denkt dat dit meer souplesse van de nieuwe burgemeester van de Domstad vraagt.

Ook Ronald Giesberts van GroenLinks Utrecht denkt Van Zanen het goed zal doen. “Maar hij moet zich natuurlijk gewoon bewijzen op die positie, maar ik heb er alle vertrouwen in dat het gewoon goed gaat. Hij heeft het in zich een burgemeester te zijn van alle inwoners van de stad.”


Gemaakt voor het opinieblad Punt Uit! in december 2013 (Windesheim, major Tijdschriften). Het hele tijdschrift vind je hier.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *